Bezig met laden

Bezig met laden

Typisch Fries

Typisch Fries

15 juli 2008

Typisch Fries

Als architectenbureau in Friesland werken wij aan een keur van projecten. Projectmatige woningbouwprojecten in Friesland en in de rest van het land vormen een wezenlijk onderdeel van ons werk.

De verrommeling die Fryslân de afgelopen decennia aangetast heeft breidt zich nog steeds snel uit.

Zonde voor zo'n wonderschone provincie. Gelukkig dringt langzamerhand bij sommigen het besef door dat het roer om moet. Er moet kwaliteit gerealiseerd worden, fouten moeten hersteld, kansen moeten benut worden. Gemakzucht en individualiteit moeten plaatsmaken voor kwaliteitsbesef en collectiviteit.

Met elkaar kunnen we er voor zorgen dat onze provincie niet verder verrommelt.

Overheid, stedenbouwers, architectenbureaus en marktpartijen moeten gaan sámenwerken voor het bereiken van kwaliteit en er voor zorgen dat we ons niet hoeven schamen voor de staat van onze provincie voor toekomstige generaties. 

Als kenner weten we dat het soms moeilijk is om juist in onze eigen provincie gehoor te vinden. We worden snel vreemd gevonden en argwaan is vaak ons deel. Het wijdverspreide vooroordeel over de kosten van deskundigen is nergens zo hardnekkig dan in deze provincie. Wat ons betreft gaat het roer om, krijgen we in deze provincie meer respect voor de kwaliteit van onze omgeving en stoppen we de verdere verrommeling ervan. 

Tijdens een symposium georganiseerd door buro Vijn en RBOI mocht ik mijn visie op dit onderwerp uiteen zetten en mijn ideeën voor 3Dplanvorming presenteren. Bijgaand vindt u de letterlijke tekst van mijn lezing.

Als u onderstaande gelezen heeft, ben ik benieuwd naar uw reactie.

Meer over de nieuwe plannen om de problemen aan te pakken leest u in het nieuwsbericht "Haal krimp uit de kramp"

 

Johan Sijtsma

 

Sluizen

 

Dorp

 

Weiland

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

 

Typisch Fries

Van acht tot achtenveertig en de toekomst van Friesland

48 jaar geleden werd ik geboren in een dorpje boven Dokkum. Eigenlijk was het geen dorp, maar een gemeenschap met een school, een kerk, een klokkenfabriek, café, een station van het Dokkumer Lokaaltje en een aantal boerderijen.

Al snel wist ik dat ik wilde gaan bouwen. Of het helikopters zouden worden of gebouwen wist ik toen nog niet. De omgeving waarin ik opgroeide was fijn, de omliggende dorpen Hantum en Hantumhuizen waren levendig. Er waren bakkers, slagers, verfwinkels, smederijen en kruideniers. Dorpen waar voorspoed heerste, voldoende werkgelegenheid was en waar het woord krimp nog niet bestond. Het wonen, werken en leven was in balans. De happy sixties. 

Het waren de jaren van grote visionaire plannen en vooruitgang. Fascinerend vond ik het om met mijn vader en grootvader met een boot vanaf Oostmahorn te varen naar de bouw van de sluizen in de Lauwerszee. Ik ben een zoon van de Lauwerszee. De hele geschiedenis heb ik meegemaakt, van zee tot wat het nu is. Een geweldige ontwikkeling ingegeven door ambitie en de wil vooruit te komen, de wereld een beetje beter te maken. In mijn jeugd werden ook de grote volkshuisvestingsopgaven gerealiseerd. De tijd van grote flats om de bevolkingsaanwas naar de steden te huisvesten. 

Langzamerhand raakte in mijn jeugd het evenwicht in mijn geboortestreek verstoord. Er was geen werk genoeg, de gezinnen werden kleiner en de dorpen kampten met leegloop. Als je goed kon leren trok je weg, de grote wereld in. In de dorpen verdwenen de voorzieningen, maar de bevolking bleef redelijk op peil. Duitsers kochten massaal woningen op als recreatiewoning. De opkomst van de auto en het openbaar vervoer werkte mee en bracht mensen naar het werk in de stad. 

Ook ik ben weggetrokken, heb gestudeerd buiten Fryslân, werd architect maar ben als één van de weinigen weer in Fryslân aan mijn passie gaan werken. Mijn studiegenoten trokken weg, het was begin jaren 80 en het was malaise in de bouw. In het westen was werk, hier niet. Maar een zoon van de Wadden is taai, zet door, en inmiddels bouw ik mee aan ambities en probeer ik een kwalitatieve bijdrage te leveren. 

Waar de rol van goede architectenbureaus bij de realisatie van woningbouwplannen heel lang vanzelfsprekend was, leek het er in Fryslân de afgelopen decennia vaak op dat we het er graag zonder wilden stellen. Bestuurders en stedenbouwers maakten een plan, stelden de regels op en wie wilde bouwen ging maar zijn gang. Met of zonder architect of wat erop leek. Schijnbaar werden bestemmingsplannen en beeldkwaliteitplannen bij de welstandscommissie afgeleverd en moest die er zich maar mee redden. Welstand leek een placebo, discussies over schoonheid leken te confronterend. 

Er is in Fryslân wel heel veel gebouwd de afgelopen twee decennia, veel kansen voor beeldkwaliteit zijn jammer genoeg onbenut gelaten. Het bleef vaak bij 2D denken. Rommelige dorpsuitbreidingen zijn verrezen en ondanks de enorme energie die ook ik stak in het bieden van mooie en betaalbare alternatieven, hebben stedenbouwers en architecten de strijd om het particuliere bouwen verloren van standaardbouwers. Net als de winkelstraten in de steden zien de particuliere wijken er nu qua architectuur bijna allemaal hetzelfde uit. Eenvormig en risicoloos.

In de groeikernen zijn in de afgelopen jaren wel fraaie stedenbouwkundige plannen gerealiseerd met een hoog ambitieniveau en is er door architectenbureaus inspirerend invulling gegeven aan de derde dimensie. 

Mooi, maar jammer voor de rest van de provincie waar ook zorgvuldigheid van groot belang is voor een aantrekkelijk woon- en leefklimaat. En 60% van de Friezen woont op het platteland. De laatste vijf tot 8 jaar is het realiseren van projectmatige woningbouw een stuk ingewikkelder geworden dan daarvoor. De spanning tussen inkomens en stichtingskosten is gegroeid. Regelgeving is enorm toegenomen, grondprijzen zijn explosief gestegen en ik zie de ontwikkelaars het steeds moeilijker krijgen om aan alle eisen van de markt en de overheid te voldoen. 

Gebaseerd op mijn ervaring bij gerealiseerde woningbouwprojecten denk ik dat het van belang is meer integraal te gaan samenwerken. Ik denk dat we naar een 3Dplanvorming© moeten. Naar een driedimensionale benadering van onze bouwopgaven. Bestuurders, stedenbouwers, landschappers, marktdeskundigen, ontwikkelaars en architectenbureaus kunnen hierdoor béter samenwerken en in kortere tijd inspirerende en verkoopbare bouwplannen op de markt brengen. Kwaliteit, snelheid, goed inspelen op de markt en het beperken van faalkosten zijn factoren in het voorbereidingsproces geworden die van wezenlijk belang zijn voor het succesvol ontwikkelen van bouwplannen. 

Gelukkig hebben we een actieve provincie die op enthousiaste wijze aandacht vraagt voor de kwaliteit van stad, dorp en ommeland. Die zoekt naar een gezamenlijk optrekken met lokale bestufurders en de strijdige belangen tussen provincie en lokaal bestuur probeert te overwinnen. Er zijn convenanten waarin uitgesproken wordt met elkaar te willen staan voor kwaliteit. Ik hoop dat het snel lukt om de verrommeling te beperken en locale en provinciale belangen op één lijn komen. 

Nu het allemaal wat minder wordt komt het er weer op aan; moet er kwaliteit geleverd worden en moeten vraag en aanbod goed op elkaar afgestemd zijn. 

In Techum bij Leeuwarden is "Typisch Fries" het thema, waarmee een aantrekkelijke nieuwe woonomgeving wordt gecreëerd. Onder leiding van een zeer deskundige en inspirerende supervisor zijn gemeente, ontwikkelaars, stedenbouwkundigen en architecten samen aan de slag gegaan de karakteristieken van typisch Friese dorpen te vertalen in moderne architectuur en stedenbouw. Het resultaat wordt nu zichtbaar en vormt nu al een waardevolle aanvulling op ons Fries architectonisch vocabulaire. 

Hierdoor geïnspireerd ben ik met het thema "Typisch Fries" aan de slag gegaan voor de uitbreiding van een aantal Friese dorpen. Voor deze uitbreidingen heb ik de archetypische kwaliteiten van de dorpen benut en een bij het dorp passende archetypische architectuur ontworpen. Een architectuur die heel eigen is in het landschap. Het is een nieuwe koers. Modern archetypisch bouwen, streekeigen, niet romantiserend en zonder kitsch. Wereldberoemd zal ik er nooit mee worden, maar een zorgvuldig ingevuld platteland, waar niet alleen meer cataloguswoningen worden gebouw, kan het resultaat zijn. Ik ga het toch weer proberen. 

Typisch Fries past volgens mij in een tijd waarin we zoeken naar kernkwaliteiten en ontdekken dat eenheidsworst en individualisme ons in de afgelopen twintig jaar niets heeft gebracht. 

Het is goed bewoners te betrekken bij de planvorming voor verbetering van de dorpen. Vaak kennen immers de bewoners als geen ander de gevoeligheden van de lokale situatie en kan het inspelen op deze gevoeligheden het verschil maken tussen het slagen en het mislukken van een project. 

Krimp in Friesland, waarmee we te maken hebben, is een proces dat al vanaf mijn jeugd aan de gang is en waarvan de gevolgen nu op plekken pijn gaan doen. Verkrotting en leegloop worden zichtbaar. De verleidingen van de groeikernen zijn te groot en het platteland verleidt niet meer. Er is niets te beleven, het landschap wordt aangetast, windmolens rukken op, vormeloze dozenbouw en schrale industrieterreintjes eisen hun tol. Nu Fryslân krimpt en verrommelt probeert ook de BNA oplossingen te bedenken. Er vindt overleg op heel veel niveaus plaats en met heel veel groepen, ook met burgers. Ik mag in een groep van architecten, stedenbouwkundigen en landschapsarchitecten mijn denkkracht benutten bij het zoeken naar nieuwe wegen. Als groep stellen we ons kwetsbaar op. We realiseren ons dat het niet gemakkelijk is passende antwoorden te bedenken. We investeren tijd en geld in het denken, discussiëren en tekenen aan iets dat naar we hopen van betekenis kan zijn. We willen niet vervallen in snelle tekeningen, oneliners en retoriek. We willen proberen richtingen en antwoorden te formuleren die acties in denken en handelen kunnen genereren. 3D richtingen helpen formuleren voor een kwaal die zich in de afgelopen 40 jaar sluimerend ontwikkeld heeft en nu aan de oppervlakte verschijnt. 

Ik zie de krimp, als dé aanleiding om bakens te verzetten, te ontkomen aan gemakzucht en ongebreideldheid en kansen te benutten. De archetypische kwaliteiten van Fryslân te benutten, visie te ontwikkelen en ideologie weer een plek te geven. Egoïsme en individualiteit aan de kant te zetten en te werken aan een collectief belang. Een kans om met elkaar te komen tot een natuurlijk mooi en inspirerend Fryslân. Een Fryslân waar het ook buiten de kernen fijn wonen en werken recreëren is. 

Dé oplossing zal er één zijn die bestaat uit heel veel deeloplossingen. Eén die een beroep doet op vele disciplines. Één ook die een beroep doet op de inzet van veel partijen. Eén ook die een beroep doet op veel geld en goede wil. Eén die een deltaplan voor de bestaande woningvoorraad heel erg nodig maakt. Eén die een beroep doet op creatieve visionaire mensen. Eén die een beroep doet op eerlijkheid, gemeenschapszin en de wil om er met elkaar uit te komen. 

Om te voorkomen dat plannen straks alleen in 2 D nota's bestaan, willen we ons onderzoeksdorp adopteren en daadwerkelijk helpen aan oplossingen. We hopen dat we na het afsluiten van ons vrijwilligerswerk op ondersteuning van bestuurders mogen rekenen, zodat we problemen aan kunnen pakken en oplossingen mogelijk worden. Naar we hopen Spannende oplossingen, die spannend bouwen mogelijk maakt. 

Het demografische krimpscenario voor de woningbouw in het Noorden kan een kwaliteitsslag betekenen voor Fryslân.

Hoe zie ik de toekomst in Friesland

  • Er zijn filevrije verbindingen tot stand gebracht.
  • Via het deltaplan voor de bestaande woningvoorraad zijn dorpen gerepareerd. 
  • Er is geen verrommeling meer zichtbaar. 
  • We zijn aan de kust naar de zee toe gaan denken, dit levert werk en inkomen 
  • Er is een vitaal platteland met nieuwe vormen van werk ontstaan. 
  • We verliezen geen natuur meer. 
  • We zijn ons blijven richten op het versterken van de steden. 
  • Onze regelgeving is praktisch en eenvoudig geworden. 
  • De landbouw heeft zich landschapsvriendelijk ontwikkeld. 
  • Nieuwe vormen van creatieve werken hebben zich hier ontwikkeld 
  • Dorpsuitbreidingsplannen in de aangewezen kernen hebben kwaliteit. 
  • Veel dorpen kregen via "inbreidingsregelingen"nieuwe inwoners. 
  • Extensief denken heeft plaatsgemaakt voor intensief denken. 
  • Woningen staan niet meer leeg door de aankoopsubsidies. 
  • Bedrijventerreinen zijn gecentraliseerd bij de kernen 
  • Lokale bedrijvenfaciliteiten zijn landschappelijk ingepast. 
  • Er is samenhang en eenheid in maat en schaal. 
  • Megastallen zijn landschapsvriendelijk vormgegeven. 
  • Visionaire jonge boeren overtuigen hun traditioneel denkende collega's. 
  • Er is een bloeiende landschapsvriendelijke landbouw ontstaan. 
  • Rustzoekers en (re)creatieven kunnen in de hele provincie terecht. 
  • Recreëren en genieten levert royale inkomsten op.

Fryslân is door creativiteit, inventiviteit, samenwerking, visie, durf, nieuwe initiatieven en door behoud van haar landschappelijke kapitaal één van de meest welvarende streken van het land geworden.

In Fryslân, waar vroeger dwarskoppigheid en individualisme heerste, is een nieuw collectief samenwerken ontstaan. 

Stellingen: 

  • Architectuur krijgt buiten de groeikernen van Fryslân niet genoeg aandacht. 
  • Het maken van 2D plannen met daarbij het afdwingen van kwaliteit door plantoetsing via de bouwaanvraag werk niet goed.
  • Particuliere woningbouw heeft Fryslân niet gebracht wat het verdient. Terugbrengen naar een maximum van 30% van de totale nieuwbouw. Uitvoering beter begeleiden. 
  • Kansen in plannen blijven onbenut door een gebrek aan samenwerking. 
  • Bestuurders, stedenbouwers, architectenbureaus, landschappers en marktkenners c.a. kunnen beter gaan samenwerken via 3Dplanvorming©. 
  • Vakbekwame supervisoren zijn nodig om partijen aaneen te smeden tot sterke teams, die staan voor inspirerende, gerealiseerde producten. 

Leeuwarden, 12 oktober 2008 Johan Sijtsma Architect AVB BNA

Naar boven